Είχα πει ότι δεν θα γράψω τίποτα για την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν για δυο πολύ απλούς λόγους: ο πρώτος και ο βασικότερος είναι γιατί μου ήταν αδύνατο αυτή τη φορά να το κάνω χωρίς σπόιλερ και δεν ήθελα να καταστρέψω την ταινία σε όποιον δεν την έχει δει. Ο δεύτερος λόγος είναι γιατί όταν γράφω για σινεμά το κάνω συνήθως για να προτρέψω τους αναγνώστες μου να δουν μια ταινία που ίσως δεν την δουν ή (σπανιότερα) να τους αποτρέψω από το να το κάνουν. Την συγκεκριμένη ταινία θα την έβλεπαν όλοι: δεν είχα λόγο να γράψω παρά μόνο όταν ολοκληρώσει τον κύκλο της. Το κάνω σήμερα γιατί έχει κόψει πλέον πάνω από 1 εκατομμύριο εισιτήρια στην Ελλάδα.

Την είδα δυο φορές. Την πρώτη φορά ήμουν εντυπωσιασμένος από το θέαμα αλλά και αμήχανος συγχρόνως. Τη δεύτερη, επειδή δεν μπορούσε πια να με μαγέψει, την είδα όπως είναι. Δηλαδή ως μια ταινία του Νόλαν.

Τι του τράβηξε το ενδιαφέρον

Δεν έχω καταλάβει τι ήταν αυτό που τράβηξε το ενδιαφέρον του Νόλαν αλλά μπορώ να το υποπτευθώ. Ο Οδυσσέας που βλέπει ο Νόλαν είναι ένας ήρωας του. «Λέω την ίδια ιστορία σε όλες μου τις ταινίες» έχει πει στη συνέντευξη της παρουσίασης της ταινίας. Και δεν χωρά αμφιβολία πως αυτός που βλέπουμε στην ταινία είναι ο Οδυσσέας του Νόλαν. Όχι ακριβώς η Οδύσσεια.

Αμαρτίες και πάθη 

Ο Οδυσσέας του Νόλαν (στον οποίο δίνει σάρκα και οστά ένας εξαιρετικός για τις ανάγκες του σκηνοθέτη Ματ Ντέιμον) είναι ταυτόχρονα μάρτυρας και καταστροφέας. Όχι μόνο κλέβει, σφάζει και λεηλατεί περιμένοντας μάλιστα οι Θεοί (κι όχι μόνο) να του φερθούν με καλοσύνη, αλλά είναι και ο άνθρωπος που σκέφτηκε το κορυφαίο πολεμικό τέχνασμα μια ολόκληρης εποχής: τον Δούρειο Ίππο. Μια σατανική εφεύρεση, φυτεμένη στις αμμουδιές της Τροίας, ακριβώς όπως το «Άγαλμα της Ελευθερίας» στον «Πλανήτη των Πιθήκων». Ο Οδυσσέας και οι άγριοι, αιμοδιψείς Έλληνες του θα βγουν από αυτό το ξύλινο οχυρό για να σπείρουν τον όλεθρο. Αλλά η νίκη τους δεν έχει τίποτα το ηρωϊκό, λέει ο Νόλαν. Δεν είναι παρά μια δόλια νίκη σε ένα πόλεμο που, όπως στην πορεία αποκαλύπτεται, βασίζεται σε ένα γελοίο πρόσχημα (την αρπαγή της Ελένης) αλλά έγινε για λόγους ιμπεριαλιστικούς: όπως αποκαλύπτει ο απόμακρος Αγαμέμνων του Μπένι Σάφντι, κρυμμένος κάτω από ένα υπερβολικά τρομακτικό κράνος ο πόλεμος έγινε απλά για να διαλυθεί η Τροία, ηγέτιδα του εμπορίου και των δρόμων του. Ακριβώς επειδή η νίκη δεν είναι πράξη δικαιοσύνης ο Οδυσσέας πρέπει και να αυτομαστιγωθεί και να τιμωρηθεί και να εξαγνιστεί για την αμαρτία του: κι αυτή είναι η ταινία. Κι όχι ακριβώς το έπος του Ομήρου.   

Κι ο Ομηρος ήταν ένας Νόλαν της εποχής του: θέλω να πω ότι κι αυτός δεν έζησε τα γεγονότα, μάζεψε θρύλους και δοξασίες και συνέθεσε το έπος του με την προσωπική πινελιά του. Μετά από είκοσι χρόνια απουσίας –δέκα στον πόλεμο και δέκα στο ταξίδι αν όχι και στα κύματα– ο Οδυσσέας, μας λέει ο Ομηρος, κινούμενος από το νόστο, καίγεται να ξαναπάρει πίσω το βασίλειό του και να ξαναζήσει με την οικογένεια του. Κολλάει σαν τρομερός δραματοποιός λίγη αμφιβολία και φτιάχνει ένα αριστούργημα που για αιώνες δημιουργεί έμπνευση. Αλλά η έμπνευση του Νόλαν δεν είναι ο Ομηρος: είναι η περιπέτεια του Οδυσσέα. Ο Νόλαν αφήνει να εννοηθεί ότι ο Οδυσσέας, υποσυνείδητα, πιστεύει πως οι δόλιες πράξεις του στον πόλεμο του αξίζουν την ισόβια τιμωρία του. Οπως συμβαίνει συχνά στις ταινίες του Νόλαν η θεώρησή του αυτή είναι  λανθασμένη, ωστόσο είναι αυτή που κινεί την ιστορία: το τραύμα του Οδυσσέα τον κυνηγά μέχρι το φινάλε. Ο Ομηρος δεν προσπαθεί ποτέ να μπερδέψει το κοινό για να δημιουργήσει σασπένς· η πλοκή της Οδύσσειας προκύπτει γιατί υπάρχει αναίδεια στον Ποσειδώνα, ίσως και λίγη έπαρση. Οι ραψωδίες της είναι σαν βέλη τρόμου στην καρδιά του αναγνώστη. Εδώ είναι σαν επαναλαμβανόμενες διαδικασίες τιμωρίας – η μια χειρότερη από την άλλη.

Ακόμα και το ταξίδι στον Κάτω Κόσμο είναι ολότελα δραματουργικά διαφορετικό. Ο Ομηρος βάζει τον Οδυσσέα να συνταντά την μάνα του και τον Αχιλλέα. Η μάνα του του λέει πως καθόλου δεν χάρηκε την εκστρατεία του και πέθανε από το μαράζι της. Ο Αχιλλέας που έχει γίνει άρχοντας και στον Κάτω κόσμο λόγω της θεϊκής καταγωγής του του λέει πως θα προτιμούσε να ζήσει για λίγο σαν ζητιάνος στην γη κι όχι αιώνια σαν άρχοντας εδώ που τον βρήκε. Ο Οδυσσέας αποχωρεί σοφότερος. Στην ταινία του Νόλαν αυτά δεν υπάρχουν: ο ήρωας παίρνει τις οδηγίες του μάντη και τρέχει να γλυτώσει – κι αυτό το επεισόδιο είναι μια τιμωρητική διαδικασία αφού όσο ο μάντης του λέει του σκίζουν τα σωθηκά.     

Η πολυπλοκότητα του ήρωα

Ο Οδυσσέας του Νόλαν είναι ξεροκέφαλος, υπερόπτης, βέβηλος, ψυχάκιας. Δεν θυμίζει πολύ τον δολοπλόκο, πανέξυπνο εγωιστή του Ομήρου, ο οποίος ανησυχούσε για την πίστη της γυναίκας του την ίδια ώρα που ξελογιάζε όχι μία, αλλά δύο μάγισσες, την Καλυψώ και την Κίρκη. Ο Νόλαν ασχολείται μόνο με την ηθική πολυπλοκότητα του ήρωα – ίσως να έχει και δίκιο, δηλαδή να χρειάζεται για την περίπτωση του Οδυσσέα προβληματισμός. Επιπλέον ο Νόλαν, εμφανίζει μια Καλυψώ σχεδόν χωρίς ρόλο, να ακούει απλώς τον Οδυσσέα (και να του δίνει και φάρμακα σαν μια βαριεστημένη ψυχολόγος) μέχρι να αποφασίσει μόνη να του δώσει πίσω τις μνήμες του. Σε μια τέτοια ανάγνωση της Οδύσσειας γεμάτη από περιπέτειες ανθρώπων κι χωρίς την επική της διάσταση (μην μπερδεύεται το έπος με την περιπέτεια) οι ερμηνείες των ηθοποιών τραβάνε την προσοχή πιο πολύ από τα εφέ και την φωτογραφία. Σε συνεργασία με την ομάδα των ειδικών εφέ, ο Βαν Χόιτεμα κρύβει την ψηφιακή τεχνολογία που έχει χρησιμοποιήσει για την δημιουργία του Κύκλωπα και της εξακέφαλης Σκύλλας πίσω από φυσικές κινήσεις της κάμερας και πολλές σκιές. Τα πλάσματα αυτά δεν τραβούν υπερβολικά την προσοχή: σου μένει απλά το υπέροχα παραμορφωμένο πρόσωπο του Κύκλωπα.

Με πολλούς από τους ηθοποιούς όμως γίνεται δουλειά. Ηθελα πιο πολύ Σαρλίζ Θερόν  - η Καλυψώ κράτησε τον Οδυσσέα κοντά της για οκτώ χρόνια. Η Σαμάνθα Μόρτον όμως δίνει ρεσιτάλ στον ρόλο της μάγισσας Κίρκης, φέρνοντας έναν αέρα ταινίας τρόμου. Η Αν Χαθαγουέι είναι μια αριστοκρατική αν και αγέραστη Πηνελόπη. Ο Τηλέμαχος του Τομ Χάαλαντ έχει την εικόνα καλού παιδιού όσο ο Πάτισον την τσογλανιά του χειρότερου από τους μνηστήρες. Η Ζεντάγια είναι μια υπέροχη σιωπηλή Αθηνά. Οσο για την Ελένη της Λουπίτα Νιόνγκο το λάθος δεν είναι το χρώμα της: είναι που της έδωσαν διπλό ρόλο, βάζοντάς την να παίξει και την δίδυμη αδελφή της Ελένης, την Κλυταιμνήστρα. Όλο το νόημα στα έπη του Ομήρου είναι ότι χιλιάδες άντρες πολέμησαν για την ωραιότερη γυναίκα στον κόσμο ακριβώς γιατί τέτοια υπάρχει μόνο μία – εκτός αν ο σκοπός του Νόλαν ήταν να αποδομήσει αυτή ακριβώς τη δικαιολογία  για να κάνει τον τρωικό πόλεμο εντελώς ιμπεριαλιστική και εν τέλει ανήθικη επιλογή.

Ωραία περνάς, αλλά…

Η Οδύσσεια έπρεπε να λέγεται Οδυσσέας. Ο ήρωας του Νόλαν είναι σαν να έχει χρησιμοποιήσει το σκηνικό του έπους του Ομήρου. Νομίζω πως ο Νόλαν νομίζει πως ο Οδυσσέας είναι κατά κάποιο τρόπο ο ίδιος. Δεν χρειάζεται να φτάσεις στο τέλος της ταινίας για να συμπεράνεις ότι ο Νόλαν δεν πιστεύει καθόλου στους θεούς. Για εκείνον, οι άνθρωποι είναι οι ίδιοι αρχιτέκτονες της καταστροφής τους και σε μια μόνιμη αναζήτηση της σωτηρίας τους. Ωραία περνάς, αλλά το Οπενχάιμερ ήταν καλύτερο γιατί ήταν ταινία εποχής. Ενώ η Οδύσσεια διαδραματίζεται σε μια εποχή που δεν υπάρχει.