Παραμονές της σημερινής εθνικής μας γιορτής πήγα και είδα το δεύτερο μέρος τη γαλλικής ταινίας για τον Στρατηγό Ντε Γκωλ. Τις περίμενα τις δυο αυτές ταινίες έχοντας διαβάσει πριν από καιρό ότι στη Γαλλία το καλοκαίρι έσπασαν ταμεία. Είχαν ως ήρωα ένα ξεροκέφαλο αξιωματικό που έγραψε ιστορία μάλλον χωρίς να χρειάζεται πολλούς φίλους και σίγουρα χωρίς να λογαριάζει εχθρούς. Κυρίως όμως οι ταινίες αυτές έκαναν τεράστια επιτυχία στη Γαλλία γιατί είχαν ένα άγνωστο και για τους νέους Γάλλους θέμα: τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τον συναντάνε μπροστά τους

Είναι πιο σωστό να βλέπουμε τις δυο ταινίες αυτές ως μια με δύο μέρη. Το πρώτο μέρος έκοψε καλοκαιριάτικα 5,3 εκατομμύρια εισιτήρια στη Γαλλία και το δεύτερο 5,4. Για να καταλάβετε το σουξέ πέρασε σε εισιτήρια τον Σπάιντερ μαν και την Ζεντάγια και ήταν αρκετά κοντά στα 7,3 εκατομμύρια της πολυδιαφημισμένης «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν που και στη Γαλλία υπήρξε το καλοκαιρινό νούμερο 1. Η επιτυχία της σύμφωνα με τον γαλλικό Τύπο οφείλεται στο ότι έτρεξαν στα σινεμά καλοκαιριάτικα πολλοί νεαροί Γάλλοι. Η επιτυχία της προβλημάτισε τον Τύπο γιατί ήταν απροσδόκητη.  

Η απροσδόκητη επιτυχία

Δεν χωρά αμφιβολία ότι για πολλούς Γάλλους, κυρίως για τους νεότερους, ο Ντε Γκωλ είναι ένα είδος εθνικού ήρωα όχι γιατί γνωρίζουν ακριβώς την σημαντικότητα του κατά την διάρκεια του μεγάλου πολέμου, (αλλά και μετά από αυτόν), όσο γιατί τον συναντάνε μπροστά τους καθημερινά: «οι πιτσιρικάδες γεμίζουν τα σινεμά για να δουν ποιος είναι αυτός το όνομα του οποίου υπάρχει σε δρόμους, πλατείες, σχολεία και φυσικά στο διεθνές αεροδρόμιο του Παρισιού» έγραψε η Liberation. «Μία βιογραφία και μάλιστα σε δύο μέρη, αφιερωμένη σε μια πολιτική προσωπικότητα του γαλλικού παρελθόντος, δεν αποτελεί το μια ανάλαφρη πρόταση για διασκέδαση. Ναι, είναι μια καλοκαιρινή υπερπαραγωγή, αλλά δεν είναι μια υπερπαραγωγή αυτό που λείπει στον κόσμο τον καιρό του Netflix. Αυτό που του λείπει είναι ο ίδιος ο Ντε Γκωλ: η αίσθηση του κύρους του και της σημαντικότητας του» έγραψε η Μοντ, που θεωρεί την επιτυχία «κατάθεση τιμής σε ένα υπερασπιστή της γαλλικής υπερηφάνειας». Αλλά ίσως την καλύτερη εξήγηση την έδωσε η Parisien. «H ταινία, χάρη στην σκηνοθετική προσπάθεια του Αντονέν Μποντρί, σύστησε με λαμπρό τρόπο τον ηγέτη της γαλλικής Αντίστασης κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σε μια νέα γενιά Γάλλων: ο Ντε Γκωλ, όπως τον ενσαρκώνει ο Γαλλοαρμένιος Σιμόν Αμπκαριάν, είναι ένας αδάμαστος και ανυπότακτος στρατιωτικός που προτάσσει με την ηθική του ακεραιότητα την αίσθηση του καθήκοντος. Αλλά κυρίως είναι ένας μεγάλος ηγέτης που συστήθηκε στο νεανικό κοινό ξανά: όλοι ανακάλυψαν ένα γνωστό μεγάλο άγνωστο και μαζί του και μια ολόκληρη εποχή».

Όταν είδα την ταινία κατάλαβα ότι η εφημερίδα της γαλλικής πρωτεύουσας έχει απόλυτο δίκιο. Και ότι αυτό που συμβαίνει στην Γαλλία ισχύει λίγο πολύ και σε όλη την Ευρώπη. Ο δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και οι πιο πολλές προσωπικότητες που τον σημάδεψαν παραμένουν κεφάλαια άγνωστα.    

Γέμισε η Ευρώπη

Στην Ελλάδα κάνουμε πάντα τέτοια μέρα σχολικές γιορτές και παρελάσεις προσποιούμενοι πως το τι έγινε το ξέρουμε. Στην πραγνατικότητα ελάχιστα γνωρίζουμε για τον σκληρότερο πόλεμο που γνώρισε η ανθρωπότητα και εμείς και οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι και για αυτό γέμισε η γηραιά Ηπειρος φιλοναζιστές και ακροδεξιούς. Εχουμε απλά μια αχνή σχηματική αντίληψη του τι έγινε. Ξέρουμε πως ο Χίτλερ και οι συν αυτώ ήταν κακοί και πως οι Σύμμαχοι ήταν καλοί. Πως ο Μουσολίνι ήταν κάτι σαν παλιάτσος που τον νίκησαν οι τσολιάδες που τραγουδούσε η Βέμπο στα βουνά της Βόρειας Ηπείρου. Πως υπήρξε αντίσταση και πως ο ελληνικός στρατός που δεν παραδόθηκε συνέχισε να πολεμάει στην Μέση Ανατολή. Ξέρουμε πως τα πράγματα άλλαξαν όταν οι Ρώσσοι άντεξαν στο Στάλιγκραντ και όταν οι Αμερικάνοι έκαναν την απόβαση στη Νορμανδία και μπήκαν στον πόλεμο για να εξολοθρεύσουν και τους Γιαπωνέζους μετά το Περλ Χάρπορ. Εχουμε ακούσει κάτι για τον σκληρό χειμώνα του ΄40 και κάτι για την Μάχη της Κρήτης και την ανατίναξη της Γέφυρας του Γοργοπόταμου. Κάτι έχουμε δει στην τηλεόραση και κάτι για το Ολοκαύτωμα. Και είμαστε εντάξει με την συνείδησή μας. Κι ας μην ξέρουμε ποιος ήταν πραγματικά ο Μεταξάς ή πως πέθανε ο Συνταγματάρχης Δαβάκης ή πως γλύτωσε ο Τσόρτσιλ στην Αθήνα ή τον ναυτικό αποκλεισμό των Αγγλων. Κι ας μην γνωρίζουμε ότι οι Αμερικάνοι πριν την Νορμανδία αποβιβάστηκαν στην Βόρειο Αφρική ή ότι ήθελαν να διχοτομήσουν την Γαλλία. Και άλλα πολλά.         

Με ελάχιστες εξαιρέσεις

Κάθε φορά που φτάνει η 28^η Οκτωβρίου σκέφτομαι την αμηχανία της Ευρώπης σε ό,τι αφορά τον μεγάλο αυτό πόλεμο. Υπήρξαν βέβαια χιλιάδες βιβλία που γράφτηκαν, υπήρξαν τραγούδια και έργα θεατρικά, υπήρξαν ταινίες που γυρίστηκαν. Αλλά η ιστορία του στα σχολεία διδάχτηκε αποσπασματικά, τα τραγούδια ήταν μελό, και οι ταινίες πρότασσαν τον ηρωισμό των Συμμάχων και την κακία των Ναζί και όχι τις πολιτικές του λεπτομέρειες. Με ελάχιστες εξαιρέσεις,  

Συνέβη κάτι απλό: οι πιο πολλές χώρες θέλησαν μετά το τέλος του αυτός να ξεχαστεί γρήγορα. Γιατί; Γιατί είχε ιστορίες που για πολλούς λόγους κανείς δεν ήθελε να γίνουν γνωστές σε όσους τον πόλεμο δεν τον έζησαν. Οι Γάλλοι δεν ήθελαν να ξέρουν τα παιδιά τους πως στην πραγματικότητα δεν αντιστάθηκαν στην γερμανική εισβολή, ούτε ότι πολέμησαν (ευτυχώς για λίγο) μαζί με τους Γερμανούς προσπαθώντας να σταματήσουν την αμερικανική απόβαση στην Βόρεια Αφρική. Οι Αγγλοι δεν ήθελαν να γνωρίζουν οι νεότεροι πως βομβάρδισαν τον γαλλικό στόλο. Οι Ρώσσοι δεν ήθελαν να ρωτάνε τα παιδιά τους κομουνιστές ηγέτες τους γιατί ο Στάλιν υπέγραψε συμφωνία συνεργασίας με τον Χίτλερ που καταλύθηκε μόνο όταν αυτός αποφάσισε να επιτεθεί στην ΕΣΣΔ με στόχο τα πετρέλαια της. Οι Αμερικάνοι δεν ήθελαν ενοχλητικές ερωτήσεις για το γιατί μέχρι το 1942 κόσμος διαδήλωνε στις μεγάλες πόλεις κατά της εμπλοκής στον πόλεμο και δήλωνε πως δεν έχει πρόβλημα με τον Χίτλερ. Κι εμείς δεν θέλαμε να μιλάμε για το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ μέχρι το 1980 και μετά μιλούσαμε μόνο για αντάρτες κι αντάρτικα χάρη στις ταινίες της Αλλαγής  που την δεκαετία του ‘80 σε έκαναν να πιστεύεις πως ο Εμφύλιος ήταν κάτι υπέροχο.

Κι αν αυτή ήταν η αντιμετώπιση του πολέμου από την πλευρά των νικητών, σκεφτείτε πόσο μεγάλη προσπάθεια έκαναν να μείνουν έξω από ενοχλητικές συζητήσεις οι ηττημένοι. Αν οι νικητές αντιμετώπισαν την ιστορία παίζοντας κρυφτούλι μαζί της, οι ηττημένοι την είδαν ως εφιάλτη. Κι όλοι μαζί απλά έχουν επετείους κι αργίες. Οι άλλοι νικητές (μαζί και οι ηττημένοι) γιορτάζουν το τέλος του πολέμου κι εμείς πρωτοτυπώντας τιμάμε την 28^η Οκτωβρίου, δηλαδή την αρχή του.     

Λεκλέρ και Πολ Ελιάρ

Οι ταινίες για τον Ντε Γκωλ ανήκουν στο είδος των ηρωϊκών ταινιών, αλλά είχαν και αρκετή πολιτική και μάλιστα χωρίς ιστορικές ανακρίβειες. Οι Γάλλοι δάκρυζαν καλοκαιριάτικα ακούγοντας τον μεγάλο ηγέτη να τους λέει ότι η μη υποταγή της καρδιάς τους είναι η καλύτερη υπεράσπιση της σκλαβωμένης τους πατρίδας. Ομολογώ ότι κι εγώ βούρκωσα στην σκηνή που ο στρατηγός Λεκλέρ μπαίνει στο Παρίσι, ενώ ακούγεται το ποίημα του Πολ Ελιάρ για την Ελευθερία: «Στον κίνδυνο που εξαφανίστηκε, στην ελπίδα χωρίς ανάμνηση γράφω τʼ όνομά σου. Και με τη δύναμη της λέξης, ξαναρχίζω τη ζωή μου. Γεννήθηκα για να σε γνωρίσω, για να πω τ΄ όνομά σου. Ελευθερία!».

Πίσω όμως από τον ηρωϊσμό ωστόσο διέκρινα την γαλλική απελευθέρωση από ένα δράμα: το δράμα μιας χώρας που ακόμα φοβάται να μιλήσει για τους πρωταγωνιστές μιας εποχής που για δεκαετίες προσπάθησε να ξεχάσει. Το έζησε συνολικά η Ευρώπη αυτό το δράμα το έζησε και η χώρα μας ξεχνώντας ότι από την ιστορία δεν γλυτώνεις: όσο κι αν στρουθοκαμηλίζεις, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος της επανάληψης, αν δεν έχεις πάρει τα μαθήματα που η ιστορία σου χαρίζει. Τουλάχιστον οι Γάλλοι καλοκαιριάτικα στα σινεμά τους χειροκροτούσαν τον Ντε Γκωλ, όταν τον είδαν να βάζει στην θέση του έναν υπερόπτη και είρωνα Αμερικάνο πρόεδρο που στην ταινία είναι ο Φράνκλιν Ρούζβελτ. Και στο μυαλό τους πιθανότατα ο Ντόναλντ Τραμπ...