Η «Χαμένη Άνοιξη» είναι το τελευταίο μυθιστόρημα του σπουδαίου Στρατή Τσίρκα – λιγότερο γνωστό από την τριλογία «Ακυβέρνητες Πολιτείες», αλλά εξίσου σπουδαίο. Κυκλοφόρησε το 1976 κι έπρεπε να είναι το πρώτο μιας δεύτερης τριλογίας που θα είχε τίτλο «Δίσεχτα χρόνια». Δυστυχώς αποδείχτηκε το τελευταίο μυθιστόρημα του σπουδαίου πεζογράφου που μετά την έκδοσή του αρρώστησε σοβαρά κι έφυγε από την ζωή το 1980 σε ηλικία μόλις 69 χρόνων. Η «Χαμένη Ανοιξη» διαδραματίζεται στην γεμάτη από εντάσεις Αθήνα του Ιουλίου του 1965, στην περίοδο δηλαδή των Ιουλιανών. Δια μέσου του κεντρικού του ήρωα του Αντρέα που επιστρέφει από την εξορία, ο Τσίρκας περιγράφει την πολιτική αστάθεια της εποχής, τις ασταμάτητες παρεμβάσεις του Παλατιού και την πορεία της χώρας προς τη δικτατορία. Αλλά ο λόγος που θυμήθηκα το υπέροχο αυτό μυθιστόρημα (του οποίου μια διασκευή είδαμε πριν λίγους μήνες στο Θέατρο Πορεία, οι συντελεστές του οποίου αγαπούν την ελληνική λογοτεχνία) δεν ήταν ούτε τα Ιουλιανά, ούτε φυσικά το Παλάτι, αλλά το γεγονός ότι ζούμε μια χαμένη άνοιξη. Ο Τσίρκας άθελά του αποδείχτηκε προφητικός: η άνοιξη φέτος χάθηκε.

Μια φίλη μου επισήμανε ότι φέτος έχω φορέσει περισσότερα μάλλινες μπλούζες ζιβάγκο από ποτέ: με ρώτησε μάλιστα αν με αυτό τον τρόπο δείχνω ενδιαφέρον εμπράκτως για τα εσωκομματικά του ΠΑΣΟΚ και την κεντοαριστερά γενικότερα. Επειδή το ζιβάγκο δεν είναι και τόσο της μόδας, της εξήγησα ότι ήταν η άμυνα μου απέναντι στο κρύο του εφετινού Μαρτίου, που δεν έχει καμία απολύτως σχέση με ανοιξιάτικο μήνα. Οι μετεωρολόγοι μας προετοιμάζουν ότι θα κάνουμε και Πάσχα με κρύο και βροχές: οτιδήποτε διαφορετικό θα μοιάζει με θαύμα. Με δεδομένο ότι το Πάσχα πέφτει στις 15 Απριλίου αυτό σημαίνει πως και ο ξανθός Απρίλιος θα είναι κρύος και βροχερός – δεν θα θυμίζει άνοιξη δηλαδή. Μην βιαστείτε να πείτε ότι θα είναι ανοιξιάτικος ο Μάιος. Και να είναι, ένας μήνας δεν μπορεί να θεωρηθεί ολόκληρη εποχή. Αλλά το πιθανότερο είναι να μας προκύψει πολύ ζεστός – να τον πιάσει αιχμάλωτο δηλαδή το καλοκαίρι όπως έχει κάνει καιρό τώρα με τον Σεπτέμβρη.

Το ελληνικό καλοκαίρι είναι ως γνωστόν ατελείωτο: επεκτείνεται μανιωδώς και φλερτάρει και τον Οκτώβρη. Το καλοκαίρι έχει κατασπαράξει το άλλοτε γκρίζο και μελαγχολικό φθινόπωρο: σχεδόν το έχει εξαφανίσει. Μόνο ο Νοέμβριος με τις βρόχινες μέρες, τις κρύες νύχτες και τους αινιγματικούς σκορπιούς του έχει απομείνει να το θυμίζει. Ο χειμώνας δεν θα μπορούσε παρά απέναντι στον επεκτατισμό του καλοκαιριού να δώσει την μάχη του: κάπως έτσι φέτος κατέλαβε εντελώς τον Μάρτη που όντας γδάρτης άλλο που δεν ήθελε. Του παραδόθηκε και μας οδήγησε στο να κυκλοφοράμε με πουλόβερ και χοντρά μπουφάν – οι γυναίκες τουλάχιστον φοράνε τα παλτό τους, που αν ξέρουν να τα διαλέγουν, είναι υπέροχα. Οι άντρες, ντυμένοι σαν κρεμμύδια, νοσταλγούμε τις εποχές που ανοιξιάτικα βγάζαμε από τις ντουλάπες τα ελαφριά μας σακάκια ή τα αμάνικα μπουφάν ή κάτι παντελόνια με τσέπες στο πλάι, πολύ ανοιξιάτικα και πρακτικά – τα οποία χάθηκαν κι αυτά μαζί με την άνοιξη.

Δεν έχω στεναχωρηθεί για την εξαφάνιση του φθινοπώρου, το ομολογώ. Το έβρισκα από παιδί σαν εποχή στενάχωρη. Ήθελα πάντα να γιορτάζουμε τον Σεπτέμβρη την Πρωτοχρονιά (το χω γράψει παλιότερα εδώ και το έχω εξηγήσει) αλλά εξαιρουμένου του γεγονότος ότι όλα ξεκινάνε το φθινόπωρο (σχολεία, πανεπιστήμια, δουλειές – ακόμα και το πρωτάθλημα στο ποδόσφαιρο επί της ουσίας…) όλα τα υπόλοιπα φθινοπωρινά μου προκαλούσαν πάντα λίγο θλίψη. To ό,τι σιγά σιγά το φθινόπωρο το απορροφά το καλοκαίρι δεν με χαλάει. Ο Σεπτέμβριος έχει γίνει μια παράταση του Αυγούστου κι έστω κι αν τον περνάμε στις πόλεις κι όχι στις παραλίες δεν τον βρίσκω κακό. Ο Οκτώβριος σιγά σιγά αρχίζει να μου γίνεται από αδιάφορος συμπαθητικός. Στο φινάλε κανείς δεν έχει υμνήσει το φθινόπωρο ώστε να το κλάψουμε: το μόνο στιχάκι που για αυτό θυμάμαι είναι εκείνο που έλεγε «φθινόπωρο θα πει μελαγχολία» και είχε αναδείξει αυτή την εποχή ως καιρό εύκολων χωρισμών.  Η άνοιξη όμως, αν χαθεί, θα είναι πρόβλημα.

Η άνοιξη δεν είναι εποχή: είναι ιδέα. Κουβαλάει συμβολισμούς πιο πολύ από οποιοδήποτε άλλη εποχή του χρόνου. Η λέξη «άνοιξη» προέρχεται από το ρήμα «ανοίγω» και από το «άνοιγμα». Αντικατέστησε στην δημοτική την λέξη «Εαρ» - την άνοιξη της αρχαιότητας. Θεωρητικά αυτό το άνοιγμα που περιγράφεται είναι το άνθισμα των λουλουδιών, αλλά στην πραγματικότητα την άνοιξη αυτό που άνοιγε ήταν οι καρδιές μας. Η άνοιξη σε βοηθούσε με τον ερχομό της να αλλάξεις διάθεση: να δεις τις μέρες πιο φωτεινές και να χαρείς τις νύχτες που ξαφνικά ζεσταίνουν. Κι αν ο Μάρτης «φλέβιζε» (δηλαδή θύμιζε Φλεβάρη) στο τέλος του μύριζε καλοκαίρι, έλεγε μια σοφή παροιμία. Η άνοιξη ήταν το άνοιγμα μιας πόρτας σε μια εποχή που στο μυαλό σου θα ήταν σίγουρα καλύτερη από τον χειμώνα που προηγήθηκε: είναι κλείσιμο και άνοιγμα παρένθεσης ταυτόχρονα. Για αυτό και τα τραγούδια για την άνοιξη είναι πολλά, για αυτό και τα ποιήματα ατελείωτα. Για αυτό και ο σοφός Τσίρκας βάφτισε ένα μυθιστόρημα που μιλά πικρά για το τέλος των προσδοκιών ως «Χαμένη Ανοιξη»: αν το βάρος του τίτλου είναι στο «χαμένη», αυτό που τραβά το μάτι είναι η άνοιξη. Αν το βάφτιζε «Χαμένο Φθινόπωρο» δεν θα είχε ασχοληθεί κανείς. Αν το αποκαλούσε «Χαμένο Χειμώνα» κάποιοι θα έλεγαν πάλι καλά που ο χειμώνας χάθηκε. Αν το αποκαλούσε «Χαμένο καλοκαίρι» θα πίστευαν ότι έχει ήρωα κάποιον που απλά δεν πήρε άδεια. Ενώ μιλώντας για μια «Χαμένη Άνοιξη» σου δημιουργούσε αμέσως αγωνία και περιέργεια να δεις τι συμβαίνει.

Ήταν προφήτης ο Τσίρκας που έβλεπε την άνοιξη να χάνεται; Όχι ήταν απλά κάποιος που έκανε ωραίες περιγραφές (και αισθημάτων κι όχι μόνο εποχών) κι ωραίες διαπιστώσεις. Απλά ο τίτλος του τελευταίου του μυθιστορήματος μοιάζει με προφητεία. Η άνοιξη μοιάζει να χάθηκε: φέτος χάθηκε σίγουρα, προσεχώς θα δούμε. Κι επειδή έχει χαθεί και το καλοκαίρι, αληθινή προφητεία είναι εκείνο το παλιό τραγούδι του Δημήτρη Μητροπάνου που μιλάει για κάποιον που περιμένει «καλοκαίρια και χειμώνες». Κι εμένα αυτό με χαλάει. Όχι γιατί αυτή που ο ήρωας περιμένει να φανεί δεν έρχεται ποτέ, αλλά γιατί και να ερχόταν, αν ο τύπος δεν μπορεί να χαρεί μαζί της την άνοιξη, απλά την περιμένει άδικα…  

(Βημαγκαζίνο, Μάρτιος του 2026)