Από την χρονιά της πανδημίας κι έπειτα έχω σταματήσει να κάνω υποθέσεις για το πως θα εξελιχτεί κάθε νέα χρονιά, τι θα την σφραγίσει και τι θα την κάνει διαφορετική από τις προηγούμενες. Αλλά για το νεοφερμένο 2026 έχω μια βεβαιότητα: ο ορθολογισμός θα τεθεί ακόμα πιο πολύ υπό σοβαρή αμφισβήτηση παντού στον Δυτικό κόσμο – σίγουρα και στην χώρα μας. To 2026 o κόσμος οδηγείται στο να γίνει ένα κανονικό φρενοκομείο: η επέμβαση του Τραμπ στην Βενεζουέλα, αλλά και η αμηχανία με την οποία κατά βάση αντιμετωπίστηκε σε συνδυασμό με τις απειλές του για την Κολομβία, την Γροιλανδία, το Μεξικό, κι ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία παραμένει είναι κακά σημάδια. Αλλά και αποδείξεις ότι καταστρατηγούνται πλέον σε κάθε επίπεδο οι κανόνες της λογικής. Αναλύσεις, προβλέψεις, εκτιμήσεις που βασίζονται σε αυτή αποδεικνύονται μάταιες.  

Δεν είναι συμπέρασμα που αφορά μεμονομένες περιπτώσεις: σε κάθε χώρα αυτό που ξέραμε ως κανόνα, φθίνει. Θυμόσαστε εκείνη την περίφημη συζήτηση για τις δυο Ελλάδες που ήταν αρκετά συνηθισμένη μια δεκαετία πριν; Στο θεώρημα αυτό ο καθένας έδινε διαφορετικό περιεχόμενο. Άλλος έλεγε πως υπάρχει η Ελλάδα που μοχθεί και μια άλλη που παρασιτεί, φοροδιαφεύγει, κοροϊδεύει. Άλλος μιλούσε για την Ελλάδα των Τεχνών και του πολιτισμού που ήταν απέναντι στην Ελλάδα του λούμπεν και της βαρβαρότητας. Άλλος μιλούσε για την Ελλάδα της προκοπής και την Ελλάδα που ονειρεύεται διαρκώς μια οπισθοδρόμηση. Η συνηθέστερη ωστόσο διαίρεση ήταν ανάμεσα στην Ελλάδα της λογικής και την Ελλάδα που είναι έτοιμη να πιστέψει σε οτιδήποτε εκτός λογικής αρκεί αυτό να ικανοποιούσε συλλογικές αυταπάτες – για να χρησιμοποιήσω κι εγώ μια έκφραση του συρμού.

Για αυτή την εσωτερική διαίρεση, όχι της Ελλάδα φυσικά, αλλά της κάθε χώρας, μιλούσαν για δεκαετίες σε κάθε χώρα: πρώτα από όλα στις ΗΠΑ. Οι περιγραφές σου έδιναν την εντύπωση πως είχαμε να κάνουμε με δυο χώρες στο εσωτερικό των ΗΠΑ που ήταν κομμάτι δύσκολο να συνεννοηθούν παρά την συστέγασή τους – η διαφοροποίηση δεν είχε να κάνει απαραίτητα με πολιτικές αντιλήψεις όσο κυρίως με κοινωνικές αντιλήψεις. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρούνταν και στην Γαλλία, στην Αγγλία, στη Γερμανία – ακόμα και στον ευρωπαϊκό Νότο στον οποίο τις διαιρέσεις της βοηθούσε με την στάση της και η εκκλησία: θυμηθείτε τους καιρούς που μάζευαν στην εκκλησίες υπογραφές για τις ταυτότητες.  

Στο εσωτερικό των Δυτικών χωρών οι πολίτες διχάζονταν για πολλά: για την στάση απέναντι στην θρησκεία, για αντιλήψεις που είχαν να κάνουν με το περιβάλλον (ποιος έχει ξεχάσει τους διχασμούς που έχει προκαλέσει η χρήση της πυρηνικής ενέργειας πχ), για ζητήματα που άπτονται του οικογενειακού δικαίου κτλ. Οι διχασμοί συνεχίζονται και τώρα. Ο διχασμός ωστόσο ανάμεσα στους ορθολογιστές και στους άλλους – δεν λέω στους λάτρεις του παράλογου γιατί απλά έχει χαθεί ο μπούσουλας.- έχει πάψει να έχει νόημα Γιατί; Γιατί ο ορθολογισμός σβήνει. Αργά αλλά σταθερά οι λάτρεις των θεωριών συνωμοσίας, όσοι πιστεύουν πως ο κόσμος είναι καθοδηγούμενος από αόρατες δυνάμεις κι όσοι πιστεύουν πως δεν είμαστε παρά άβουλα πιόνια καθοδηγούμενα αποτελούν την συντριπτική πλειοψηφία. Μαζί τους συντάσσονται αρνητές της επιστήμης, φανατικοί θρησκόληπτοι, συνωμοσιολόγοι, αρνητές της κλιματικής αλλαγής και λογιών λογιών τρελαμένοι.

Την χρονιά που πέρασε παρατηρήθηκε η εξής καταπληκτική αντίφαση: από την μια είχαμε μια τρομερή πρόοδο της επιστήμης σε θέματα πραγματικά πολύ εξιδεικευμένα και από την άλλη μια χωρίς προηγούμενο αύξηση όσων λατρεύουν το μεταφυσικό κι όσων πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας που δεν βάζει ο νους του ανθρώπου. Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό: θα έλεγα μάλιστα ότι είναι κανόνας. Οσο προοδεύει η επιστήμη, τόσο μεγαλώνει το κοινό που δεν την εμπιστεύεται, που την θεωρεί επικίνδυνη ή κατευθυνόμενη πχ. Ενώ για παράδειγμα προχωράμε όλο και πιο κοντά στην ανακάλυψη τρόπων αντιμετώπισης του καρκίνου, τόσο μεγαλώνουν τα λογιών λογιών κινήματα των αντιεμβολιστών. Όσο μεγαλώνει η παραγωγή ενέργειας από εναλλακτικές πηγές, τόσο μεγαλώνει το πλήθος εκείνων που θεωρούν ότι οι ανεμογεννήτριες ή ακόμα και τα φωτοβολταϊκά καταστρέφουν το περιβάλλον, γιατί, για παράδειγμα, για χάρη τους καίγονται τα δάση καλοκαιριάτικα. Όσο οι επιστήμονες προειδοποιούν για τις δραματικές επιπτώσεις που φέρνει η αύξηση της θερμοκρασίας στον πλανήτη, τόσο αυξάνει ο αριθμός των ανθρώπων που απαντούν ότι σύμφωνα με όσα τους έχει πει η γιαγιά τους παλιά έβρεχε λιγότερο. Δεν ξέρω γιατί συμβαίνει αυτό: πιθανότατα είναι ένα είδος άμυνας του ανθρώπου που δεν μπορεί να καταλάβει την επιστημονική πρόοδο, οπότε ακριβώς επειδή δεν την αντιλαμβάνεται, την απορρίπτει. Μπορεί μάλιστα και να την δαιμονοποιεί. Γιατί; Γιατί έτσι. Κάποτε όποιος δεν καταλάβαινε τι είναι η κβαντομηχανική έλεγε ότι δεν υπάρχει ή χλεύαζε τον ίδιο τον επιστημονικό κόσμο για την γλώσσα του κρύβοντας πίσω από την ειρωνεία την άγνοιά του. Τώρα το πράγμα έχει γίνει χειρότερο: η επιστημονική γνώση πάει να γίνει καταδικαστέα. Στην καλύτερη αντιμετωπίζεται με ένα είδος ανοχής. Ας κάνουν ότι θέλουν οι επιστήμονες αρκεί να μην κυκλοφορούν αναμεσά μας.

Διάφοροι άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη φοβούνται πως θα γίνουν πειραματόζωα: πως είναι ήδη. Από ποιους; Δεν έχει σημασία. Αλλωστε σε ότι δεν απαντά η λογική απαντά η μεταφυσική. Η μεταφυσική έχει γοητεία. Το μυστήριο προκαλεί πάντα την ανάγκη για εξηγήσεις και οι εξηγήσεις, όσο παράλογες κι αν είναι, καλύπτουν κενά. Η επιστήμη είναι δύσκολη. Ευτυχώς λειτουργεί ακόμα το στερεότυπο που θέλει τον γονιό (όχι κάθε γονιό) να χαίρεται αναλογιζόμενος ότι το παιδί του μπορεί να γίνει επιστήμονας. Ο ορθολογισμός όμως, δηλαδή ο καλύτερος φίλος της επιστήμης, ακριβώς επειδή δεν βασίζεται σε πτυχία και θέσεις, τελεί υπό διωγμό.  Όχι μόνο έχει πάψει να είναι σεβαστός, αλλά προκαλεί και εκρήξεις – ακόμα και μίσος. Είναι σχεδόν αδύνατον να μιλήσεις ορθολογικά για την μετανάστευση, τις οικονομικές στρεβλώσεις, την χρήση των φαρμάκων –κι αναφέρομαι σε απλά ζητήματα κι όχι σε πιο σύνθετα. Ο κόσμος δεν θέλει να ακούει λογικά επιχειρήματα. Λέει ότι δεν υπάρχουν κανόνες, δεν υπάρχουν ούτε καν δεδομένα, αν αυτά δεν εξυπηρετούν την δική του λογική. Που δεν είναι απαραίτητο να βασίζεται στον ορθολογισμό: ο ορθολογισμός απαιτεί προσπάθεια.

Το 2026 ο ορθολογισμός θα ζήσει δύσκολες μέρες. Τα social media βοηθάνε πλέον ώστε ο κόσμος να ακούει ό,τι θέλει. Δημιουργείται σιγά σιγά μια εντύπωση πως αρκεί κάτι να το θέλουν οι πολλοί για να συμβεί - ακόμα κι αν αντίκειται στους νόμους της ίδιας της φύσης. Δεν υπάρχει επιχειρηματολογία, αλλά μόνο φωνές. Δεν υπάρχει διάθεση συμφωνίας, αλλά μόνο επίδειξη δύναμης. Πολύ φοβάμαι πως αυτό θα είναι το 2026: μια χρονιά που η επίδειξη δύναμης και οι φωνές θα γίνουν κανόνας. Και το αληθινά ανησυχητικό είναι ότι οι φωνές δεν θα είναι ενάντια στην όποια επίδειξη δύναμης, αλλά θα είναι μάλλον κάτι σαν αλαλαγμοί χαράς. Πανηγυρισμοί ενός κόσμου που ενώ ξεκινά η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης έχει αποφασίσει να πάρει οριστικά διαζύγιο από την δική του νοημοσύνη.

(Βημαγκαζίνο, Ιανουάριος του 2026)