Το σκεφτόμουν ενώ περίμενα την αλλαγή του χρόνου: για μας τους Έλληνες η Πρωτοχρονιά είναι μεγαλύτερη γιορτή από τα Χριστούγεννα και δεν υπάρχει λόγος να το κρύβουμε. Και είναι συγχρόνως μια γιορτή που αποτελεί απόδειξη της ιδιαιτερότητάς μας ως λαού, καθώς ο τρόπος που την γιορτάζουμε δεν έχει καμία σχέση με όσα συμβαίνουν ανατολικά αλλά και δυτικά μας.
Για τους ισλαμιστές η Πρωτοχρονιά είναι ευκαιρία για νηστεία και προσευχή. Οι Σιίτες Μουσουλμάνοι γιόρταζαν το «Μουχαράμ», με αυτομαστίγωμα για να θυμούνται την αξία της ταπεινότητας όλο το χρόνο: φυσικά δεν το κάνουν πια. Τα τελευταία χρόνια επηρεασμένοι από το Δυτικό κόσμο προσπαθούν την αλλαγή του χρόνου να την γιορτάσουν: το κάνουν αδέξια. Γιορτάζουν την πρωτοχρονιά θεαματικά οι Κινέζοι, αλλά και ο δικός τους τρόπος εορτασμού, όπως κι αυτός των Ιαπώνων, μικρή σχέση έχουν με τον δικό μας. Η κινέζικη πρωτοχρονιά είναι μια οικογενειακή γιορτή που θυμίζει την αμερικάνικη γιορτή των Ευχαριστιών. Ολοι θέλουν στο τραπέζι κοτόπουλο ή ψάρι, ρίχνουν πυροτεχνήματα όπως εμείς το Πάσχα. Τρώνε και άφθονα μανταρίνια. Οι Γιαπωνέζοι από την άλλη, παρόλο που κι αυτοί ρίχνουν του κόσμου τα πυροτεχνήματα, τιμούν κυρίως την φύση. Οι περισσότερο θρησκευόμενοι ξυπνάνε νωρίς για να δουν την ανατολή όλοι μαζί: πιστεύουν πως αυτό φέρνει καλοτυχία. Ολοι καθαρίζουν τα σπίτια τους: θεωρούν ότι ο νέος χρόνος πρέπει να τα βρει να λάμπουν. Τρώνε σούπες και επισκέπτονται τους ναούς τους συνήθως το απόγευμα. Στα παιδιά δεν κάνουν δώρα, αλλά δίνουν χρήματα.
Αν αυτά σας μοιάζουν παράξενα και τα δικά μας έθιμα μοιάζουν παράξενα για τους δυτικούς. Η Πρωτοχρονιά για αυτούς περισσότερο κι από γιορτή, είναι ένα μεγάλο show. Μαζεύονται σε μεγάλες πλατείες για να υποδεχτούν τον καινούργιο χρόνο μετρώντας αντίστροφα. Ρίχνουν κι αυτοί πυροτεχνήματα κι ανταλλάσσουν ευχές κι αυτό είναι όλο. Η μεγάλη γιορτή του δυτικού κόσμου είναι τα Χριστούγεννα - απόδειξη ότι τότε επισκέπτεται τις χώρες της Δύσης ο Άγιος Βασίλης, που αυτοί τον αποκαλούν διαφορετικά αλλά εν πάσει περιπτώσει μιλάμε πάντα για τον Αγιο που φέρνει δώρα ντυμένος ερυθρόλευκα κι οδηγώντας έλκηθρο. Οι πιο πολλές μεγάλες πόλεις της Δύσης δεν είναι καν στολισμένες την Πρωτοχρονιά: στις πιο πολλές, μετά τα Χριστούγεννα, έχουν φύγει από τις βιτρίνες τα λαμπάκια κι έχει αρχίσει η εποχή των εκπτώσεων. Τα στολίδια αφαιρούνται και από τους δρόμους μόλις τα Χριστούγεννα περάσουν. Οι ταινίες από την Δυτική Ευρώπη και τις ΗΠΑ που διαδραματίζονται Πρωτοχρονιά είναι πολύ λίγες, ενώ οι χριστουγεννιάτικες ταινίες είναι μια ολόκληρη κατηγορία από μόνες τους.
Τα πρωτοχρονιάτικα ήθη και έθιμα στον δυτικό κόσμο είναι ελάχιστα ενώ στην Ελλάδα είναι αμέτρητα. Στη Δύση δεν υπάρχει ούτε καν πρωτοχρονιάτικο τραπέζι όπως το δικό μας - στην Ιταλία, αν δεν κάνω λάθος, το γεύμα της Πρωτοχρονιάς σε πολλές πόλεις περιέχει υποχρεωτικά φακές κι ένα ειδικό σαλάμι που αποκαλούν «κοραλίνα». Στη Νότια Ιταλία σε κάποιες περιοχές τρώνε και ψάρια. Στην Ελλάδα το πράγμα είναι αλλιώς.
Η δική μας ελληνική ψυχή μας αγαπάει την Πρωτοχρονιά παράφορα. Δεν είναι ζήτημα θρησκευτικό: η διαφορά από τους Δυτικούς είναι κυρίως θέμα κοινωνικής αντίληψης. Οι Δυτικοί είναι δύσκολο να δεχτούν δύο διήμερες (μην πω τριήμερες…) γιορτές με απόσταση μίας μόλις εβδομάδας. Τιμούν τα Χριστούγεννα γιατί είναι η πρώτη μεγάλη γιορτή που προκύπτει μετά το καλοκαίρι. Αυτά αποτελούν ένα είδος μικρού διαλείμματος από σκοτούρες και προβλήματα. Στο κέντρο του χειμώνα δίνουν μια ανάσα ανακούφισης. Μόλις αυτά περάσουν τα κεφάλια μπαίνουν μέσα και όλοι επιστρέφουν στις δουλειές τους. Το να ξανασταμάτουσαν από δαύτες για να γιορτάσουν ξανά για ένα διήμερο μόλις μια βδομάδα αργότερα θα τους φαινόταν υπερβολικό - φυσικά και αντιπαραγωγικό: η Πρωτοχρονιά τους είναι ένα ωραίο βράδυ και τίποτα πιο πολύ. Εμείς από την άλλη δεν το βλέπουμε το πράγμα έτσι. Στο διονυσιακό μας DNA κάθε ευκαιρία για γιορτή είναι καλοδεχούμενη. Και δεν θεωρούμε ότι υπάρχει αυτό που λέμε «γιορταστική υπερβολή» καθώς κάθε γιορτή υπάρχει για να γίνονται υπερβολές.
Εμάς μας αρέσει η Πρωτοχρονιά γιατί έχουμε πάντα ανάγκες από «ημερομηνίες – ορόσημα», που μας οδηγούν να σκεφτούμε το πως θα κάνουμε μια καινούργια αρχή. Θεωρούμε ότι αυτό που δεν μπορούμε να κάνουμε μόνοι μας μας το προσφέρει το ημερολόγιο. Περιμένουμε την Πρωτοχρονιά για να πείσουμε τον εαυτό μας ότι στο εξής θα γίνει καλύτερος, προσεκτικότερος αποδοτικότερος, σοβαρότερος. Οι Δυτικοί δεν σκέφτονται έτσι. Δεν περιμένουν μια ημερομηνία για να ορκιστούν στον εαυτό τους ότι θα αλλάξουν και δεν πιστεύουν καλά καλά στις αλλαγές που προκύπτουν έτσι ξαφνικά χωρίς προσπάθεια και χωρίς κόστος. Για αυτούς η Πρωτοχρονιά δεν είναι σημείο έναρξης: είναι απλώς μία διαδικασία. Γεμίζουν τις πλατείες για να υποδεχθούν τον καινούργιο χρόνο αλλά δεν δίνουν δεκάρα τσακιστή για αυτόν που φεύγει. Ενώ στη δική μας Πρωτοχρονιά ο χρόνος που φεύγει γιορτάζεται περίπου όπως κι αυτός που έρχεται. «Πάει ο παλιός ο χρόνος ας γιορτάσουμε παιδιά» λέει ο ελληνικός ύμνος της βραδιάς. Το χρόνο που φεύγει τον γιορτάζουμε μπορεί και κομμάτι περισσότερο από αυτόν τον άγνωστο που ακολουθεί.
Για να καταλάβετε πόσο περισσότερο αγαπάμε την Πρωτοχρονιά από τα Χριστούγεννα κάντε ένα μικρό τεστ. Σκεφτείτε τα κάλαντα. Θα σας έρθουν στο μυαλό αμέσως τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς, αυτό το διαχρονικό «αρχιμηνιά και αρχή χρονιά και αρχή καλός μας χρόνος». Τα κάλαντα του Χριστουγέννων μολονότι μάλιστα τα έχετε ακούσει πρόσφατα δεν τα θυμόσαστε καλά καλά ήδη την επόμενη κιόλας μέρα: πιο εύκολα θυμόσαστε την Αγια Νύχτα παρά το «καλήν ήμέραν άρχοντες». Άλλωστε και η Πρωτοχρονιά μια νύχτα άγια μπορεί να είναι. Αρχοντες είναι γενικά δύσκολο εδώ να βρεις.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι τραγουδοποιοί μας έχουν γράψει περισσότερα τραγούδια για την Πρωτοχρονιά απ’ όσα για τα Χριστούγεννα. Τα Χριστούγεννα είναι η χαρά των λαϊκοπόπ, και το λαϊκοπόπ είναι μια προσπάθεια να δείξουμε στους δυτικούς ότι καταλαβαίνουμε το γούστο τους και ότι το προσαρμόζουμε στα δικά μας: το λαϊκοπόπ μοιάζει συνήθως άψυχο γιατί είναι μίμηση – απομίμηση για την ακρίβεια. Τα τραγούδια για την Πρωτοχρονιά αντιθέτως κουβαλάνε όλα μια ωραία χαρμολύπη. «Τώρα τι κλαις και τι γκρινιάζεις, Πρωτοχρονιά είναι και γιορτάζεις την λίγη πίστη του ενηλίκου στην παιδική ανατολή του» μας έλεγε ο Σαββόπουλος. «Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα, κι εμείς τους δίνουμε ένα σχήμα». Αυτό το σχήμα είναι που πρωτοχρονιάτικα περιμένουμε να μας αποκαλυφθεί ως δια μαγείας. Γκρινιάζοντας λίγο, ξενυχτώντας, χαρτοπαίζοντας παλιότερα, τριγυρνώντας σε πόλεις γιορτινές συχνά χωρίς λόγο, πίνοντας ό,τι να ναι κι ό,τι βρούμε. Αλλά πάντα πρωτοχρονιάτικα γιορτάζοντας το χρόνο του οποίου το σχήμα αναζητάμε. Ως ωραίοι Ελληνες…
(Βημαγκαζίνο, Δεκέμβριος του 2025)
