Η ταινία έχει τον τίτλο «Φιόρδ». Διαδραματίζεται στην Νορβηγία. Αλλά είναι δημιούργημα Ρουμάνου σκηνοθέτη, του πολυβραβευμένου Κριστιάν Μουντζίου. Οι πρωταγωνιστές της είναι μια οικογένεια Ρουμάνων που βρέθηκαν στην Νορβηγία για μια νέα ζωή κι έμπλεξαν. Κατά κάποιο τρόπο αυτό που παρακολουθούμε είναι μια διαμάχη ανάμεσα στη Νορβηγία και τους συγκεκριμένους Ρουμάνους: στη βάση της διαμάχης υπάρχουν οι διαφορετικές αντιλήψεις μιας χώρας και ενός ζευγαριού. Όπως πάντα συμβαίνει με τις καλές ταινίες αυτό είναι το πρόσχημα του δημιουργού. Ο Μουντζίου μας μιλά για τις αντιλήψεις ενός κόσμου που φεύγει (αυτόν του ζευγαριού) κι ενός κόσμο που έρχεται ή που μάλλον υπάρχει: στην άγνωστη Νορβηγία.
Γίνεται μεγάλη συζήτηση τα τελευταία χρόνια για το πόσο αλλάζουν οι χώρες και οι πόλεις με αφορμή την μετανάστευση. Πολύς κόσμος λέει πως οι μετανάστες οφείλουν να σέβονται τις αντιλήψεις που επικρατούν στην χώρα που καταφθάνουν – φυσικά και την νομοθεσία της και τις αρχές της – αλλιώς υπάρχει πρόβλημα. Διάφοροι ξενόφοβοι ισχυρίζονται ότι η άρνησή των μεταναστών να αφήσουν κατά μέρος αντιλήψεις που δεν συμβαδίζουν με τα ευρωπαϊκές συνήθειες, αλλοιώνει τον ευρωπαϊκό χαρακτήρα των χωρών: το λένε και πολλοί που κατά τα άλλα αναγνωρίζουν πως σε πολλές περιπτώσεις οι μετανάστες συμβάλουν και στην ευρωπαϊκή κοινωνική ευημερία κάνοντας κακοπληρωμένες δουλειές που οι ντόπιοι σνομπάρουν. Η θέση αυτή, (ούριος άνεμος στα πανιά της Ακροδεξιάς…) εξηγεί και την δημιουργία ένα είδος φόβου στον οποίο η Ακροδεξιά πάντα ποντάρει. Κόσμος φοβάται τους Αφρικανούς, τους μουσουλμάνους, τους Ασιάτες – τους βλέπει ως εισβολείς που απειλούν τον κόσμο του και της συνήθειες του. Κινούμενος από αυτό ο Μουντζίου κάνει κάτι ενδιαφέρον. Παίρνει μια αληθινή ιστορία που έχει συμβεί στην Νορβηγία, της δίνει μια ελάχιστη δραματουργική υπερβολή, και μας την παρουσιάζει χωρίς φιοριτούρες. Ναι είναι μια ιστορία με μετανάστες. Όχι όμως Αφρικάνους ή Ασιάτες αλλά με Ευρωπαίους – Βαλκάνιους. Οι συγκεκριμένοι δεν φτάνουν στην Νορβηγία για να κάνουν δουλειές του ποδαριού, δεν είναι φτωχοδιάβολοι, δεν εκλιπαρούν για άδειες παραμονής. Είναι καλοπληρωμένοι και μορφωμένοι. Το σημαντικότερο; Πρόκειται για καλούς ανθρώπους: καλούς Χριστιανούς. Αλλά με βαλκανικές αντιλήψεις. Και η Νορβηγία δεν είναι στα Βαλκάνια.
Ο Μουντζίου αναρωτιέται αν μπορούν να συνυπάρξουν στην τωρινή Ευρώπη άνθρωποι τόσο διαφορετικοί. Προβληματίζεται για το ποια είναι τα όρια της ανοχής. Αλλά και ταυτόχρονα απαντάει. Λέει ότι για την συνύπαρξη η ανοχή δεν αρκεί – για την ακρίβεια δεν αρκεί τίποτα. Οι αντιλήψεις μας, λέει, είναι τόσο ριζωμένες στο μυαλό μας που δεν θα μας μετακινήσουν ποτέ από τις θέσεις μας. Ολους. Οι Νορβηγοί θα συνεχίσουν να είναι Νορβηγοί και οι Βαλκάνιοι Βαλκάνιοι. Σιγά το συμπέρασμα – θα πει κάποιος. Να συμφωνήσω. Αλλά πρόκειται για συμπέρασμα που λίγοι τολμούν να μοιραστούν δημόσια από φόβο μήπως χαρακτηριστούν ακροδεξιοί ή εθνικιστές διότι αυτοί τα λένε αυτά, όπως κι άλλα ανάλογα. Γιατί τολμά και τα λέει ο Ρουμάνος σκηνοθέτης; Γιατί σου δείχνει με τον τρόπο που χειρίζεται όλους τους ήρωές του πως δεν είναι ούτε ακροδεξιός, ούτε εθνικιστής, αλλά απλά ένας παρατηρητής – ένας γνώστης του τι σημαίνει να είσαι Βαλκάνιος στη Νορβηγία. Ο Μουντζίου είναι ένας ανήσυχος διανοητής, που προβληματίζεται δημόσια όχι υιοθετώντας ακροδεξιές φοβίες, αλλά υπεράνω φόβων και δισταγμών. Τονίζοντας απλά σκληρές αλήθειες και δείχνοντας παράλληλα αγάπη για τους ήρωές του αλλά κι ένα ειλικρινή σεβασμό σε όλους. Δεν υπάρχουν καλοί και κακοί, αλλά απλά διαφορετικοί άνθρωποι. Με λογικά διαφορετικές αντιλήψεις.
Αν κάποιος θέλει να δει την ταινία ας μην διαβάσει ό,τι ακολουθεί. Δεν μπορώ να αποφύγω σεναριακές αποκαλύψεις καταθέτοντας κι εγώ προβληματισμούς. Το «Φιορδ» του τίτλου είναι απλά ένα ονειρεμένο σκηνικό, αλλά η ερώτηση είναι αν η Ευρώπη επιτρέπει όνειρα. Γιατί μπλέκουν οι Ρουμάνοι; Για τον τρόπο διαπαιδαγώγησης των παιδιών τους. Οι Χριστιανοί Ρουμάνοι πιστεύουν πως στα παιδιά χρειάζονται και τιμωρίες και κανά χαστουκάκι για παραδειγματισμό. Οι Νορβηγοί αυτά τα θεωρούν επικίνδυνα και επεμβαίνουν. Η Πρόνοια τους, ανεξάρτητη αρχή πραγματική, παίρνει τα παιδιά των Ρουμάνων – το ένα νεογέννητο – μέχρι να ολοκληρωθούν οι δίκες: πρώτα το αστικό δικαστήριο (που θα καθορίσει το αν οι γονείς θα κρατήσουν τα παιδιά) και μετά το ποινικό που θα κρίνει αν οι γονείς είναι επικίνδυνοι. Η πρώτη δίκη είναι σκληρότατη: θυμώνεις γιατί οι Ρουμάνοι δικάζονται για τις συντηρητικές αντιλήψεις τους χωρίς οι δικαστές να ζητάνε καν την γνώμη των παιδιών. Αλλά και εκπλήσσεσαι γιατί, παρά το σφυροκόπημα των Νορβηγών δικηγόρων, το δικαστήριο αποφασίζει υπέρ των Ρουμάνων: αυτό είναι και το μόνο αισιόδοξο μήνυμα του έργου, ότι δηλαδή στη Νορβηγία υπάρχει μια δικαιοσύνη που λειτουργεί. Αλλά σε όλη την διάρκεια της ταινίας, ως Βαλκάνιος, μισείς τους Νορβηγούς, τις αντιλήψεις και τις δομές τους. Τόσο που όταν οι Ρουμάνοι στο τέλος δραπετεύουν για να μην αντιμετωπίσουν και την νορβηγική ποινική δικαιοσύνη τους χειροκροτάς. Κι ας έχεις δει ότι η δικαιοσύνη στα Φιορδ είναι ανεπηρέαστη. «Και η καλύτερη να είναι», σκέφτεσαι ως Βαλκάνιος, «μακριά από μας». Όπως και η Νορβηγία με τον πολιτισμό της.
Το ωραίο είναι ότι τα λεφτά στον Μουτζίου για να γυρίσει την ταινία του τα έδωσαν οι Νορβηγοί. Διότι ίσως πιστεύουν πως θα τους συμπαθήσουμε για την ευαισθησία τους - ίσως τους πούμε και μπράβο. Αυτό που εμείς βλέπουμε ως ένα είδος καφκικής τρομακτικής τυπολατρικής χώρας είναι για τους ίδιους μια χώρα υπόδειγμα ευαισθησίας και οργάνωσης. Ενώ εμείς συμπάσχουμε με τους Ρουμάνους που το βάζουν στα πόδια για να μην ξαναχρειαστεί να εξηγήσουν τι σημαίνει η φράση «το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο», οι Νορβηγοί πιθανότατα με την φυγή τους γελάνε: ο φόβος για την δικαιοσύνη είναι τόσο βαλκανικός που θα τους μοιάζει ακατανόητος. Ενώ εμείς νιώθουμε ότι θα θέλαμε κάποιον από τους πολλούς Νορβηγούς που εμφανίζονται τουλάχιστον να του ρίξουμε δυο χαστούκια, είμαι σίγουρος ότι οι Νορβηγοί θα μας πρότειναν ένα ψυχοθεραπευτή για τα αδικαιολόγητα νεύρα μας.
Κατά τα άλλα δεν μπορεί, δεν μπορεί κάπου θα συναντηθούμε. Στο ίδιο ευρωπαϊκό σπίτι ζούμε.
(Βημαγκαζίνο, Σεπτέμβριος 2026)
