Τον τελευταίο καιρό αναρωτιέμαι πως διάβολο φτάσαμε να αγαπάμε τόσο πολύ τις διαιρέσεις – εννοώ πως φτάσαμε να χαιρόμαστε να ανήκουμε σε στρατόπεδα, να είμαστε δηλαδή φανατικά υπέρ μιας άποψης και φανατικά εναντίον μιας άλλης, φανατικά ενός προσώπου και φανατικά εναντίον ενός άλλου, φανατικά υπέρ μιας απόφασης και φανατικά εναντίον της, τόσο που να επιθυμούμε την εξαφάνισή της. Το τελευταίο, που μου μοιάζει και κομμάτι εκτός λογικής, είναι η διαίρεση που αφορά τον πόλεμο που κάνει ο Ντόναλντ Τραμπ στο Ιράν: πρέπει να είμαστε η υπέρ του ή με τους μουλάδες, δηλαδή ή με τους βομβαρδισμούς ή με το θεοκρατικό καθεστώς που καταπιέζει ανθρώπους. Και μάλιστα όταν λέμε πως δεν είμαστε με κανένα από τους δυο βαλλόμαστε πανταχόθεν: μας κατηγορούν και όσοι θα ήθελαν να εξαφανιστεί το Ιράν και όσοι για να είναι κόντρα στους Αμερικάνους δεν έχουν πρόβλημα να βλέπουν κάθε Αγιοταλάχ με λαμπερό φωτοστέφανο.
Όταν εγώ ήμουν μικρός, πολλά πολλά πλέον χρόνια πριν, το να μην είσαι με κανένα ήταν κομμάτι της μόδας. Ο Μανώλης Ρασούλης είχε γράψει ένα στιχάκι που έλεγε «καλές οι ΗΠΑ και η Ρωσία, μα έχω το δράμα μου κι εγώ» - του είχε βάλει μουσική και το είχε τραγουδήσει ο Αντρέας Μικρούτσικος πολύ πριν ανακαλύψει τα ριάλιτι και το πρωϊνάδικα: είχε γίνει επιτυχία. Ο Διονύσης Σαββόπουλος είχε τόσο πολύ εμβαθύνει στην ειδική φύση της ελληνικότητας μας που τραγούδια όπως το «Ας κρατήσουν οι χοροί» θα μπορούσαν να είναι Εθνικός Υμνος. Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε κερδίσει κάποτε τον Ελληνα ψηφοφόρο όταν του μιλούσε για ένα Τρίτο Δρόμο – είχε πάρει τον οραματικό αυτό τίτλο ο καλός σκιτσογράφος Ιωάννου και είχε κάνει μια από τις ωραιότερες σειρές στο «Ποντίκι»: διακωμωδούσε με πολλή γλύκα αυτή την θέλησή μας να μην συντασσόμαστε με κανένα.
Ηταν ένα είδος συλλογικής αυταπάτης η ανάγκη μιας εθνικής ουδετερότητας; Βεβαιότατα. Είχε περισσότερο δίκιο ο Κωνσταντίνος Καραμανλής όταν έλεγε «ανήκουμε εις την Δύσιν» σε μια στιγμή που άλλοι έβλεπαν ότι «η (τότε) ΕΟΚ και το ΝΑΤΟ ήταν το ίδιο συνδικάτο»; Πιθανότατα ναι. Αλλά εγώ αναφέρομαι στις αντιλήψεις και όχι στο τι είναι και τι δεν είναι λογικό. Υπάρχει πάντα και το συναίσθημα. Και το εθνικό μας συναίσθημα ήταν πάντα λίγο περίεργο: με την βεβαιότητα πως δεν είμαστε ούτε Ανατολή, ούτε Δύση, αλλά «Εθνος ανάδερφο» (που έλεγε και ο Σαρτζετάκης) πορευτήκαμε χρόνια. Πιστεύοντας πως ο κόσμος δεν είναι «άσπρος» και «μαύρος», αλλά υπάρχει και κάμποσο «γκρι».
Η ελληνική κοινωνία είχε πάντα μια έφεση στις διαιρέσεις. Υπήρχαν πάντα οι δεξιοί και οι αριστεροί, οι συντηρητικοί και οι προοδευτικοί. Αλλά κι όσοι δήλωναν «κεντρώοι» ήταν πάντα πολλοί, ακόμα κι όταν το Κέντρο ως πολιτικός χώρος αποροφήθηκε από τους πρωταγωνιστές του δικομματισμού. Με τον καιρό αποδείχτηκε πως το Κέντρο μπορεί να μην είχε πολιτική υπόσταση, δηλαδή κόμματα που να εκφράζουν την μετριοπάθεια, αλλά με ένα τρόπο οι από αυτό προερχόμενοι άλλαξαν τα ίδια τα μεγάλα κόμματα. Στην δεκαετία 2000-2010, ίσως την καλύτερη στην Ελλάδα, η απόσταση από τις ακρότητες ήταν κάτι τόσο δεδομένο που δεν το συζητούσαμε καν. Είχε τελειώσει ο Ψυχρός Πόλεμος, οι εμφυλιοπολεμικές διαιρέσεις των παππούδων μας (ακόμα και των γονιών μας) έμοιαζαν παθογένειες μιας άλλης εποχής: γελούσαμε με τις πασοκικές ταινίες για τον εμφύλιο, η Ακροδεξιά μας φαινόταν μια γραφικότητα, η ίδια η σύλληψη των μελών της 17 Νοέμβρη κατέρριψε τους τελευταίους ακροαριστερούς μύθους – δεν υπήρχε καμία υπεροργάνωση αλλά μια αστυνομία απλά ανίκανη να μαζέψει καμιά δεκαπενταριά λούμπεν ψιλοσαλεμένους τύπους. Πως φτάσαμε από το να διεκδικούμε την αυτονομία της άποψης μας στο σημερινό μας «μάντρωμα» σε διαδικτυακά και όχι μόνο στρατόπεδα δυσκολεύομαι να το καταλάβω. Φταίνε τα χρόνια της κρίσης και η σκληρή διαίρεση σε ρεαλιστές και «αντιμνημονιακούς»; Μπορεί. Αλλά πίστευα πως μετά την ευκολία με την οποία ο Αλέξης Τσίπρας έκανε το «όχι» «ναι» κι αυτή η ανάγκη για διαιρέσεις εκτονώθηκε. Ωστόσο φαίνεται πως δεν είναι έτσι.
Νιώθω τεράστια αμηχανία όταν διαβάζω πολλούς να καυγαδίζουν για το αν πρέπει να είμαστε με το Ιραν ή τους βομβαρδιστές του. Σιχαίνομαι το καθεστώς του Ιράν. Το να υπάρχει μια χώρα στην οποία εκτελούνται νέοι διαδηλωτές, στην οποία κορίτσια υποφέρουν καταπιεσμένα από ένα θρησκευτικό κώδικα υποτίθεται ηθικής, στην οποία διανοούμενοι συλλαμβάνονται και βασανίζονται μου προκαλεί τρόμο. Όμως από την άλλη η αμερικανοισραηλινή επίθεση στο Ιράν δεν είναι παρά μια ακόμη εισβολή με χαρακτήρα επίδειξης δύναμης. Την έκανε ο Πούτιν στην Ουκρανία και γελούσα με τους εν Ελλάδι απογόνους του ρωσικού κόμματος που δυσκολεύονταν να την καταδικάσουν. Τώρα την κάνει Τραμπ που τον Πούτιν τον καταλαβαίνει. Το αν την έκανε γιατί έχει μπροστά του τις ενδιάμεσες αμερικανικές εκλογές, ή γιατί στέλνει μηνύματα παίζοντας με τους Κινέζους ή γιατί παριστάνει τον πλανητάρχη όπως έκανε και στην απαγωγή του Μαδούρο, ή γιατί θέλει να γονατίσει την Ευρώπη ανεβάζοντας τις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου με ενδιαφέρει λιγότερο: δεν αντέχω την δια της σιωπής κατάργηση του διεθνούς διακαίου. Το ότι ο Τραμπ διαλέγει ένα αληθινά κακό, όπως οι μουλάδες, δεν δικαιολογεί στα μάτια μου τίποτα. Το να σκοτώνεις τους ηγέτες ενός αυταρχικού καθεστώτος ρεζιλεύοντάς το δεν σε κάνει συμπαθητικό: κανείς νταής δεν είναι τέτοιος.
Όσα βλέπω είναι σημάδια μίας νέας εποχής στην οποία κανένα Κράτος δεν θα τολμά να αντιμιλήσει στις υπερδυνάμεις: το βρίσκω τρομακτικό – ένα σκοτάδι που πνίγει το μέλλον. Καλά έκανε η χώρα μας και έστειλε βοήθεια στην αμυνόμενη Κύπρο. Αλλά δεν είναι αυτή η συζήτηση: το ζητούμενο είναι να μην χάσουμε το δικαίωμα να ζούμε σε ένα κόσμο με κανόνες. Ολοι οι εισβολείς της ιστορίας χρησιμοποιούσαν δικαιολογίες: και οι Τούρκοι όταν μπήκαν στην Κύπρο, και ο Χίτλερ που ξεκίνησε ένα παγκόσμιο πόλεμο με ανάλογους τρόπους. Κατανοώ ότι είναι τρομερά επικίνδυνο ένα Ιράν με πυρηνικά, ικανό να καταστρέψει χώρες στο όνομα του Ισλάμ. Ωστόσο με βάση το διεθνές δίκαιο είναι αυτονόητη η καταδίκη κάθε βίαιης επέμβασης στα εσωτερικά ενός άλλου κράτους. Οι υπερδυνάμεις μπορούν να ασκούν επιρροή με άλλους τρόπους - όχι όμως με επιθέσεις, με δολοφονίες, με βομβαρδισμούς. Μπορούμε να μην είμαστε με τους μουλάδες και να μην είμαστε και με τον Τραμπ. Να σιχαινόμαστε τους πρώτους. Και να φοβόμαστε τον δεύτερο.
(Βημαγκαζίνο, Μάρτιος 2026)
